نگاشت و آن را گسترش داد و پر فايده كرد . او در جستجوى دانش و حديث به جهانگردى پرداخت و در عراق و مصر و دمشق حديث شنود . او از يونس پسر عبد الاعلى ، و از محمد پسر عبد اللّه پسر حكم ، و از ربيع پسر سليمان ، و از حسن پسر عرفه ، و از پدر خود بو حاتم ، و از بو زرعه رازى ، و از عبد اللّه و صالح دو فرزند احمد بن حنبل و گروهى جز ايشان برشنود . گروهى بسيار ديگر نيز از وى روايت دارند . بو عبد اللّه حاكم گفته است : من از بو احمد محمد پسر محمد پسر احمد پسر اسحاق حاكم حافظ شنيدم ؛ مىگفت : من در رى بودم گروهى را ديدم كه بر محمد بن ابى حاتم كتاب جرح و تعديل را مىخواندند . و چون فارغ شدند من به ابن عبد ويه ورّاق گفتم : اين چه مسخره است . شما را مىبينم كه كتاب تاريخ محمد بن اسماعيل بخارى را نزد استاد خود به اين گونه مىخوانيد و آن را به بو زرعه و بو حاتم نسبت مىدهيد ! عبد ويه در پاسخ گفت : اى بو محمد بدان كه هنگامى كه اين كتاب به نزد بو زرعه و بو حاتم آورده شد اين دو گفتند دانشى نيكوست و كسى از آن بىنياز نيست ، نيكو نباشد كه ما آن را بر ديگران بخوانيم . پس آن دو تن ، بو محمد عبد الرحمن رازى را برنشانيدند تا از ايشان مىپرسيد و ايشان پاسخ مىگفتند . ايشان چيزها از آن كتاب كاستند و بر آن افزودند و عبد الرحمن رازى آن را به ايشان نسبت مىداد . احمد پسر بو يعقوب رازى گويد : از عبد الرحمن پسر بو حاتم رازى شنيدم كه مىگفت در سفرى به شام با پدرش به گردش رفته بوديم . پس به شهرى در آمديم و مردى را ديديم كه در كنار راهى ايستاده با مارى بازى مىكند و نمايش مىدهد و مىگويد يك درم به من بدهيد تا اين مار را قورت بدهم . پدر نگريست و گفت : پسرم درهمهاى خود را نگهدار كه براى همين درهمهاست كه مردمان مار مىبلعند . بويعلى خليل پسر عبد الرحمن پسر احمد حافظ قزوينى گويد : عبد الرحمن ابن ابى حاتم دانش را از پدر خود و نيز از بو زرعه بياموخت و نگاشته‌هاى معروف در فقه و تاريخ و احوال صحابه و تابعان و دانشمندان شهرها پديد آورد . او از ابدال « 1 » بود و به سال 240 زاده شد و به سال 327 درگذشت . و من او را در حنظله « 2 » بيش از آنچه در اينجا گفتم ياد كردم . 4 - اسماعيل پسر على پسر حسين پسر محمد پسر زنجويه « 3 » بو سعد رازى ، معروف به سمّان حافظ . او از جهانگردان پر كار بود . او از چهار [ 900 ] هزار استاد برشنود . او در بغداد از بو طاهر مخلص و از محمد پسر بكران پسر عمران برشنود . بو بكر خطيب و بو على حداد اصفهانى و جز ايشان از وى روايت دارند . او در بيست و چهار شعبان 445 درگذشت . او معتزلى بود و كتابهاى بسيار نگاشت و هيچگاه همسر نگزيد . او ديندار و پرهيزكار بود . 5 - محمد پسر عبد اللّه پسر جعفر پسر عبد اللّه پسر جنيد « 4 » ، با كنيت بو الحسين رازى . وى پدر تمّام پسر محمد رازى بود كه هر دو حافظند . وى در رى به ابو رستاقى شهرت داشت . او در شهر خود و جز آنجا برشنود . در دمشق بماند و بنگاشت . او حافظ ، درستكار و پر كار بود . و به سال 347 درگذشت . 6 - فرزند او تمّام پسر محمد حافظ است كه در دمشق زاده شد و همانجا از پدر خود و از گروهى بسيار برشنود . گروهى از وى روايت دارند . بو محمد ابن اكفانى گويد : عبد العزيز كتّانى مىگفت : استاد ما و پير ما تمام رازى در سوم محرم 414 درگذشت . او راستگو ، مورد اطمينان و حافظ بود . من در حديث مردم شام حافظتر از او نديده بودم . او مىگفت : زاد روزش به سال 303 بوده است . بو بكر حداد گويد : ما در حفظ و تاريخ همانند او نداشتيم . بو على اهوازى گويد : او عالم به حديث و رجال شناس بود و در اين رشته مانند نداشت . 7 - بو زرعه احمد پسر حسين پسر على پسر ابراهيم پسر حكم پسر عبد اللّه حافظ رازى « 5 » . حافظ ابو القاسم [ ابن عساكر ] گويد : او به سال 347 به دمشق آمد و در آنجا از بو الحسين محمد پسر عبد اللّه پسر جعفر پسر جنيد رازى پدر تمام ، و در نيشابور از بو حامد احمد پسر محمد پسر يحيى پسر بلال و در بلخ از بو الحسن على پسر احمد فارسى ، و در بغداد از بو عبد اللّه پسر مخلد و در مصر از بو الفوارس احمد پسر محمد پسر حسين صابونى و در تنّيس از عمر پسر ابراهيم پسر حداد و از عبد اللّه حاملى و از بو العباس اصمّ برشنود . او در

--> 1 : 158 ، تذكرة الحفاظ : 3 : 46 ، تاريخ بو الفدا : 2 : 91 ، طبقات المفسرين : 17 ، بدايه و نهايه : 11 : 191 ، اثير : 6 : 271 ، طبقات حنابله : 2 : 55 ، عبر : 2 : 208 ، طبقات داودى : 1 : 279 ، هدية العارفين : 1 : 513 ، رساله مستطرفه : 72 ، طبقات حفاظ : 345 ، زركلى : 4 : 99 ، ميزان الاعتدال : 20 : 587 . ( 1 ) . ابدال و بدل در اصطلاح صوفيان پيرانى كه داراى مرتبهء عالىتر باشند . ريشهء آن را برخى معرّب پدر دانند كه به عربى جمع بسته شده . ( 2 ) . حنظله . ن . ك : چ ع 2 : 348 : 16 . ( 3 ) . ش . ش : 621 نقل از 8 سطر مدرك . ( 4 ) . ش . ش : 2707 نقل از عبر 2 : 277 و . . . ( 5 ) . ش . ش : 202 ( 313 - ) از طبقات الحفاظ 396 ، نجوم الظاهره : 4 : 147 ، تاريخ بغداد : 4 : 109 ، تذكرة الحفاظ : 3 : 194 ، شذرات : 3 : 84 ، لسان الميزان : 1 : 158 ، عبر : 2 : 368 ، ميزان الاعتدال : 1 : 93 .